فردوسی، اسماعیلیه و ناصر خسرو نویسنده: حمید اردستانی رستمی نشریه: پژوهشکده ادب حماسی، س ۱۱، بهار و تابستان ۱۳۹۴ چکیده: پژوهندگان شاهنامه پیش از این اغلب به تشیّع فردوسی، از گونۀ زیدی و دوازده امامی و اسماعیلی اشاره کرده اند . نگارنده نیز نظر اسماعیلی بودن فردوسی را به حقیقت نزدیک تر می بیند زیرا: 1- میانِ اسماعیلیان و دهقانانِ ایران دوست، پیوند هایِ بسیار نزدیک وجود داشته است و اهل تسنّن پیوسته اسماعیلیّه را به داشتن باورهای کهن ایرانی متّهم می کردند. 2- فردوسی مانند ناصرخسروِ اسماعیلی و اسماعیلیان، هم راهیِ تشبیه و تنزیه را در شناختِ خداوند سودمند می داند. 3- در مصراعی از دیباچه، خداوند «نگارندۀ برشده گوهر» دانسته می شود که بر بنیانِ سخنانِ ناصرخسرو اسماعیلی، می توان «برشده» را جوهرِ (در مقابل عَرَض) عقل و نفس کلّی پنداشت که مایۀ همۀ آفرینش است؛ 4- فردوسی چون ناصر خسرو، بر بنیانِ حکمتِ اسماعیلی، دیگران را به ژرف نگری در کلامِ خداوند فرامی خواند که دست آوردِ آن می تواند دریافتِ بطنِ سخنِ خداوند باشد؛ 5- وصف روندِ آفرینش در دیباچه، بدان چه اسماعیلیان و ناصرخسرو معتقدند، نزدیک است. 6- فردوسی چون ناصرخسرو اسماعیلی، از خداوندِ تنزیل (ناطق) سخن می گوید که خداوندِ تأویل (وصیّ) باید رمزِ سخنانِ او را بگشاید. 7- فردوسی هم چون ناصرخسرو در ستایشِ خاندانِ پیامبر، از تعبیرِ «اهل

متن تعلیقات و توضیحات آقای دکتر سيد امیر حسین شاه خلیلی مرجع(رهبر) شیعیان اسماعیلی ایران بر مطالب چاپ دوم کتاب مذهب اسماعیلی و نهضت حسن صباح به نقل از صفحات 215-239 کتاب مذهب اسماعیلی و نهضت حسن صباح دکتر یوسف فضایی چاپ دوم 1374 انتشارات عطائی اشاره ي مؤلف: در كتابهايي كه تاكنون درباره ي اديان و مذاهب نوشته و توسط انتشارات عطايي چاپ و منتشر كرده ايم، مانند مذاهب اهل سنت و مناظرات فخرالدين رازي، تاريخ عقايد و مذاهب شيعه و همين كتاب و كتاب«سير تحولي دين هاي يهود و مسيح» موضوع تقريب مذاهب، به طور تحقيق حقيقت بي طرفانه، منظور بوده است. اكنون كه درصدد چاپ دوم اين كتاب برآمده بوديم، چند تن از بزرگان اسماعيلي ايران و افغانستان از راه تماس با انتشارات عطايي، از آن موضوع با خبر شده و خواسته بودند كه نظريات خود را در توضيح بعضي مسائل مبهم تاريخي آن كتاب براي چاپ دوم اظهار كنند. من هم، به همان دليل تقريب مذاهب، صلاح ديدم كه با آقاي دكتر سيد امير حسين شاه خليلي، كه مرجع(رهبر) شيعيان اسماعيلي ايران هستند، ملاقاتي با ايشان حاصل شود و او درباره ي چگونگي افزودن توضيحات خود بر اين كتاب، و نظريات خود در تبيين بعضي مسائل مبهم تاريخي پيروان طريقت شيعه ي اسماعيلي، مطابق منابع تاريخ خود ارائه و توضيح دهد. آقاي دكتر شاه خليلي،شخصي است معقول كه در رشته ي